Vrouwen in de verpleegkunde

Deel 3.

In de 19e en 20e eeuw werd dokter als mannenberoep en verpleegkundige als vrouwenberoep gezien. In deel 1 (Vrouwen in de geneeskunde) heb ik verteld over de inhaalslag die vrouwen de afgelopen decennia hebben gemaakt in de geneeskunde en in deel 2 (Heksen, dokters en heksendokters) hoe het kwam dat dokter een mannenberoep werd. In dit derde deel ga ik het hebben over verpleegkunde. Volgens cijfers van het CBS is rond de 90% van de verpleegkundigen in Nederland vrouw. Een gemiddeld percentage van 90% geldt ook voor de rest van de wereld.

Sinds wanneer en waarom is verpleegkunde een vrouwenberoep? En waarom zien we niet een vergelijkbare inhaalslag van mannen in het verpleegkundeberoep, zoals we dat wel zien bij vrouwen in de geneeskunde?

Boys are doctors Girls are nurses 1970 satirical cartoonist Whitney Darrow
“Jongens zijn dokter. Meisjes zijn zuster.” Kinderboek van satirisch cartoonist Whitney Darrow, 1970.

Verpleegkunde van de late middeleeuwen tot aan de 19e eeuw

Verpleging heeft een lange geschiedenis, maar professionele verpleegkunde zoals we het nu kennen is relatief nieuw. In de middeleeuwen was zorg vrijwel geheel verbonden aan de kerk. Vaak werden zieken gewoon thuis verzorgd door familie, vrienden en buren, maar als er meer hulp nodig was, dan was er het gasthuis. Daar werden zieken verzorgd door monniken en nonnen. Een gasthuis was eerder een rusthuis dan een ziekenhuis. En niet alleen zieken en stervenden, maar ook reizigers en zwervers konden hier terecht voor een bed en een maaltijd.

In de 16e en 17e eeuw werd de zorg geseculariseerd. Door de hervormingen nam de invloed van de kerk af. De rol van verpleger werd weggenomen van de monniken en nonnen en veel gasthuizen werden gesloten of overgenomen door de burgerij. Gedurende een periode van ongeveer 200 jaar raakte de verpleegkunde in verval.

Met de ontwikkelingen van de wetenschap werden in de 18e eeuw moderne ziekenhuizen opgericht, die zich puur richtten op geneeskunde en niet meer op de opvang van arme mensen. Hoe meer geneeskunde met wetenschap werd verbonden, hoe meer de nadruk ging liggen op chirurgie. In deze ziekenhuizen werkten geschoolde dokters en chirurgen, die zich niet bezig hielden met patiëntverzorging. Ze hadden het druk met opereren en ziekten genezen, maar ook met onderzoek en innovatie op het gebied van geneeskunde, het ontwikkelen van medicijnen en het opleiden van nieuwe dokters.

Mannelijke verpleegkundigen

Tot grofweg halverwege de 19e eeuw was de verhouding tussen mannelijke en vrouwelijke verplegers ongeveer gelijk verdeeld. Van oudsher zijn mannen altijd verplegers geweest. Twee voorbeelden zijn de monniken in de gasthuizen en soldaten die tijdens oorlogen de zorg voor gewonde soldaten op zich namen. Ook was het vanwege religieuze overweging gebruikelijk dat patiënten door een verpleger van hetzelfde geslacht werden verzorgd, aangezien verpleging vrij intiem werk is.

De historische mannelijke verpleegkundige is helaas een beetje in de vergetelheid geraakt. Dit zou kunnen komen doordat ze in de eerste plaats monnik en soldaat waren, en op de tweede plaats verpleegkundige. De definitie van verpleegkundige is daarbij door de geschiedenis heen nooit strak omlijnd geweest.

De splitsing tussen geneeskunde en verpleegkunde

Hoe meer de nadruk op de technische kant van de geneeskunde kwam te liggen, hoe minder nadruk er lag op verplegen en verzorgen. Met de opkomst van de wetenschap in geneeskunde ontstond dus de scheiding tussen genezen en verplegen. Maar waar de geneeskunde grote stappen maakte en uitgroeide tot een gerespecteerd vakgebied, bleef de verpleegkunde achter.

Zonder de gasthuizen was er geen centrale plek meer waar kennis over verpleging werd doorgegeven. Het personeel dat de rol van de verpleegkundigen overnam kwam vaak uit de laagste klasse van de maatschappij en was ongetraind, onervaren en ongeletterd.

Verplegen was ook niet iets waaraan eer viel te behalen. Als de patiënt herstelde, ging alle eer naar de dokter met zijn wetenschappelijke bekwaamheid. Verplegers in ziekenhuizen hadden geen ervaring of opleiding nodig en deden niet veel meer dan de patiënten eten geven en schoonmaken. Ze werden slecht betaald en genoten zeer weinig aanzien. Er werd op ze neer gekeken in zowel het ziekenhuis als in de maatschappij als geheel.

Het beroep was zo gedegradeerd dat een verpleger lager werd geacht dan een prostituee of zelfs een dief. Soms mochten vrouwen, die in de gevangenis zaten voor prostitutie of diefstal, als verpleger werken in het ziekenhuis, bij wijze van werkstraf.

Sarah or Sairey Gamp, illustrated by Joseph Clayton Clarke (left) and Frederick Barnardd
Sarah Gamp, de stereotiepe dronken, slecht verzorgde, lakse verpleger, die ook nog eens van haar patiënten stal. Fictief personage van Charles Dickens, 1843 (Illustraties Joseph Clayton Clarke (links) en Frederick Barnard)

De uitvinding van moderne verpleegkunde

Halverwege de 19e eeuw kwam hier verandering in. Hoewel ze niet de eerste en niet de enige was, staat Florence Nightingale (1820-1910) bekend als de grondlegger van de moderne verpleegkunde. Nightingale was een leidinggevend verpleegkundige uit Engeland, die haar carrière begon in de Krimoorlog. Ze van goede komaf was en voelde ze zich geroepen om armen te helpen en zieken te verplegen. Tegen de wens van haar ouders in, want in die tijd werd het onbetamelijk gevonden dat een jonge vrouw als zij zich bezig zou houden met zulk denigrerend werk.

Ze was zeer ontevreden over de omstandigheden in de ziekenhuizen, voor zowel de patiënten als de verplegers. Ze zette zich actief in voor verbeterde hygiëne en voedingsrichtlijnen voor herstellende patiënten. Ook pleitte ze ervoor dat er administratie werd bijgehouden en dat de verpleegkundige rapporteerde aan de arts. Omdat ze een achtergrond had in wiskunde en statistiek, begon ze bij te houden hoe patiënten reageerden op behandelingen. Ze toonde daarmee aan dat patiënten sneller herstelden en een hogere overlevingskans hadden, wanneer haar maatregelen werden toegepast.

Ze vond dat zieken en gewonden niet verpleegd hoorden te worden door amateurs, maar door professionele verpleegkundigen. In 1860 bracht ze een handboek voor verpleging uit (‘Notes on Nursing‘) en zette een van de eerste officiële verpleegkundescholen op. Het handboek en het opleidingsprogramma werden immens populair. Ze maakte veel gebruik van haar netwerk om, bijvoorbeeld, nieuwe regelgeving door te voeren. Zo werd het verpleegkundevak heruitgevonden en geprofessionaliseerd. Dit was niet alleen een gigantische verbetering in de zorg, maar ook voor vrouwen een mogelijkheid om op een respectabele manier als verpleegkundige te kunnen werken.

Florence Nightingale temidden van verpleegstudenten, 1886, nursing school St Thomas
Florence Nightingale temidden van een klas verpleegkundestudenten, 1886.

Hoewel haar werk heel vooruitstrevend was en kansen gaf aan vrouwen van gegoede komaf om buitenshuis te werken, was ze niet echt een feminist. Nightingale was namelijk ook van mening dat verplegen het best door vrouwen gedaan kon worden, omdat die van nature over zorgzaamheid beschikten – in tegenstelling tot mannen. Het werk dat zij als verpleegkundigen deden was slechts een verlengstuk van hun leven binnenshuis. Mannen werden niet toegelaten tot haar opleidingsprogramma.

Er werd nadruk gelegd op de hiërarchische relatie tussen verpleegkundige en arts. De ‘Nightingale-zusters’ werden opgeleid om hun plaats te kennen in het ziekenhuis en gehoorzaam instructies van de dokters op te volgen. Studentes werden geselecteerd op hun fatsoenlijke karakter. Tijdens de opleiding werd hun gedrag goed in de gaten gehouden en ze werden ontslagen als zij zich onkuis gedroegen of zich inlieten met ongure lui. Hoewel dit heeft geholpen het imago van de verpleegkundige op te krikken, werd het nieuwe imago een stram keurslijf: de perfecte verpleegkundige was een zorgzame, respectabele, gehoorzame vrouw, die haar verpleegwerk netjes uitvoerde en op de achtergrond bleef.

En de mannen dan?

Dit heeft verstrekkende gevolgen gehad voor mannelijke verplegers. De mannelijke verpleger verdween bijna in z’n geheel uit het ziekenhuis. In de jaren ’50 van de 20e eeuw kwam hier pas weer verandering in. Mannen werden eindelijk officieel toegelaten tot de opleiding en er kwam wat meer focus op verpleegtechniek (iets wat mannen over het algemeen interessanter vinden). Het percentage mannelijke verpleegkundestudenten steeg naar ongeveer 10%. En daar is het sindsdien blijven hangen.

Het beroep is door Nightingale dusdanig synoniem met vrouwelijkheid geworden, dat nog steeds weinig mannelijke studenten kiezen voor verpleegkunde. Hoewel de tijden zijn veranderd en er grote vraag naar mannelijke verpleegkundigen is, bestaat het vooroordeel nog steeds dat vrouwen beter geschikt zijn als verpleegkundige. Helaas wordt er vaak nog van uitgegaan dat mannen niet over dezelfde empathie en zorgzaamheid beschikken als vrouwen. Ook wordt het idee dat verpleegkunde niet ‘mannelijk’ is in stand gehouden en versterkt door media en populaire cultuur.

male nurse meme what people think I do what I really do
Cultuur en media spelen een grote rol in het imago van de mannelijke verpleegkundige. (Male nurse meme: what people think I do versus what I actually do.)

De eigenschappen waarover een goede verpleegkundige beschikt, zijn niet verbonden aan een enkel geslacht. De stereotypering van de mannelijke verpleegkundige als weinig ambitieus of verwijfd is schadelijk en vormt een barrière voor potentiële verpleegkundestudenten. Mannelijke verpleegkundigen zijn er altijd geweest en zijn ook nu weer hard nodig.

Hopelijk geeft dit artikel wat meer inzicht in de geschiedenis en de verhouding tussen de geslachten in de verpleegkunde.

Zie ook deel 1, Vrouwen in de geneeskunde, en deel 2, Heksen, dokters en heksendokters.

 

Meer over mannen en verpleegkunde:

2 gedachtes over “Vrouwen in de verpleegkunde

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s